آقا على مدرس زنوزى طهرانى (مدرس) (حكيم مؤسس)

43

مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى (فارسى)

اقسامى دارد ، از قبيل نوعيت و جنسيت ، حمل نيز اقسامى دارد . اما يكى از اقسام حمل ، يعنى اتحاد در وجود از ميان اقسام حمل مشهور شده است ، اما نبايد فراموش كرد كه حمل منحصر در اتحاد در وجود نيست . اين اتحاد در وجود به دوگونه ممكن است : يكى اينكه موضوع و محمول هر دو حقيقة موجود باشند ، ( مثال آن حمل ذاتيات بر موجودات ) ، يا اينكه يكى از آن دو بالذات و ديگرى بالعرض موجود باشد . ( مثال آن حمل اعتبارات بر موجودات ) . آقا على سپس به دفاع از محقق دوانى به نقد اعتراضات سيد سند مىپردازد . ششمين مسئله مباحث حمل تفكيك معانى مختلف « ذات » در فلسفه است . آقا على در پژوهشى عالمانه پنج معنى متفاوت براى ذات در فلسفه يافته است : معناى اول ذات تمام ماهيت شى يعنى نوع است . معناى دوم ذات ، قائم به نفس است لذا به اين معنى بر اعراض ، صور حالّ در مواد و معانى ناعتى اطلاق نمىشود . معناى سوم ذات هويت شخصيه است ( چه واجب ، چه ممكن ، از جواهر يا از اعراض ) . معناى چهارم ذات امرى است كه استقلالا مىتوان از آن خبر داد ، حال آنكه صفت چنين نيست . مراد متكلمين از ذات همين معناى چهارم است چرا كه ذات را به موجود و معدوم تقسيم مىكنند و به چيزى بنام حال بين موجود و معدوم قائل مىشوند . معناى پنجم ذات همان است كه مدخول حيث ، جهت وباء واقع مىشود ( من حيث الذات ، من جهة الذات ، و بالذات ) و مقصود از آن حاق شئ با قطع نظر از امور خارج از آن است . بنابراين به امورى گفته مىشود كه با نظر اولى به حاق حقيقت شئ براى آن اثبات مىشوند ، و براى آن بالذات ثابت هستند . به بيان ديگر محمولى كه براى موضوع با ملاحظهء امرى وراى حد نفس آن موضوع ثابت مىشود ، « بالعرض » خوانده مىشود و محمولى كه براى موضوع بدون ملاحظه امرى وراى آن ، ثابت مىشود ، بالذات گفته مىشود . در هفتمين مسئله حكيم مؤسس با دقت و نكته‌سنجى تمام به تفكيك نه معناى متفاوت از « ذاتى » مىپردازد : معناى اول ذاتى : آنچه شئ به حسب ذاتش در تحقق آن كافى است ، ذاتى به اين معنى مىتواند داراى حقيقت خارجى يا فاقد حقيقت خارجى يعنى اعتبارى باشد . مثال اول وجوب ذاتى كه وجود خداوند تعالى براى تحقق آن كافى است و داراى حقيقت خارجى است ( همان وجود واجب تعالى بنفسه واجب است ) ، مثال دوم :